بشارت باد تو را به سرور و كرامت از خداى عزّ و جلّ.» تا بايستد در محضر حق تعالى، [پس‌] محاسبه فرمايد او را حسابى آسان و فرمان دهد او را به بهشت، و آن مثال پيش اوست. پس مى‌گويد به او آن مؤمن: «خداوند رحمت كند تو را، تو خوب كسى بودى كه با من خارج شدى از قبر، و هميشه مرا بشارت به سرور و كرامت از جانب حق دادى تا آنكه ديدم آن را. تو كيستى؟» مى‌گويد: «من آن سرورى هستم كه داخل كردى او را بر برادر مؤمنت در دنيا، خلق فرمود خداى تعالى مرا از آن تا بشارت دهم تو را.» و در اين حديث شريف نيز دلالت واضحه است بر تمثل و تجسم اعمال در نشئه آخرت، چنانچه شيخ اجل، بهاء الدين‌ [1]، قدّس سرّه، نيز فرموده در ذيل همين حديث شريف كه «بعض اخبار دلالت مى‌كند بر تجسم اعتقادات نيز. پس، اعمال صحيحه و اعتقادات صحيحه به صور نورانيه نيكو منظرى ظاهر مى‌شوند كه باعث مى‌شوند كمال سرور و ابتهاج را از براى صاحبشان. و اعمال سيّئه و اعتقادات باطله ظاهر مى‌شوند به شكل صور ظلمانيه مستقبحه كه باعث مى‌شوند براى صاحبشان غايت اندوه دردناكى را. چنانچه جماعتى از مفسرين گفته‌اند در ذيل آيه شريفه‌ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعيداً. [1] و ارشاد مى‌كند ما را به سوى اين معنى قول خداى تعالى:

يَوْمَئذٍ يَصْدُرُ النّاسُ أشْتاتاً لِيُرَوْا أعْمالَهُمْ ... الآيه [2] و كسانى كه در آيه شريفه تقدير قائل شدند و گفته‌اند: لِيُرَوْا جَزاءَ أَعْمالِهِمْ، و ضمير «يره» را به عمل برنگرداندند، دور افتادند از حق.» انتهى كلامه مترجماً [2] رفع مقامه الشريف.

و در اين مقام كلام غريبى از بعضى محدّثين جليل صادر شده است‌ [3] كه ذكر نكردن آن اولى است. و آن ناشى از آن است كه گمان كردند منافات مى‌باشد بين قول به تجسم اعمال، و قول به معاد جسمانى، با اينكه اين مطلب مؤكّد آن است. و كلمه «تمثل» كه در اين حديث شريف است مثل تمثلى است كه در قول خداى تعالى است: فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيّا» [3] كه حقيقتا به صورت جسمانيت متمثل مى‌شود، نه آنكه خيال و گمان باشد و مثل خواب باشد. در هر صورت صرف كردن امثال اين آيات و روايات را از ظاهر خود، با آنكه مطابق برهان قوى است كه در محل خود مقرر است، به مجرد آنكه به عقل ما درست نمى‌آيد و مطابق با مذهب حكما و فلاسفه است، مستحسن نيست. بهترين امور تسليم در محضر قدس كبرياى حق و اولياى معصومين است.

[1] «روزى كه هر كس كارهاى نيك و بدى را كه انجام داده حاضر يابد، و دوست دارد بين او و كارهاى بدش فاصله‌اى دور باشد.» (آل عمران- 30)

[2] «در آن روز مردم پراكنده بيرون آيند تا كارهايشان به آنها نشان داده شود.» (زلزال- 6)

[3] «پس براى او به صورت انسانى خوش قامت متمثل شد.» (مريم- 17)

______________________________

[1] حديث 1، پاورقى 16.

[2] اربعين، ص 292، شرح حديث 33.

[3] مرآة العقول، ج 9، ص 95، «كتاب ايمان و كفر»، «باب ادخال السرور على المؤمنين»، حديث 8.