responsiveMenu
فرمت PDF شناسنامه فهرست
   ««صفحه‌اول    «صفحه‌قبلی
   جلد :
صفحه‌بعدی»    صفحه‌آخر»»   
   ««اول    «قبلی
   جلد :
بعدی»    آخر»»   
نام کتاب : دانشنامه بزرگ اسلامی نویسنده : مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی    جلد : 4  صفحه : 1367
ابن شبرمه
جلد: 4
     
شماره مقاله:1367



اِبْن‌ِ شُبْرُمه‌، يا ابوشبرمه‌ عبدالله‌ بن‌ شبرمة بن‌ طفيل‌ ضبّى‌ (72-144ق‌/691 -761م‌)، قاضى‌ و فقيه‌ كوفى‌، از بنى‌ ضبة بن‌ اُّدّ (ابن‌ حزم‌، 203، 204). او محدثى‌ ثقه‌ ولى‌ كم‌ حديث‌ بود (عجلى‌، 259). اهل‌ ادب‌ وي‌ را به‌ نكته‌ سنجى‌ و زبان‌آوري‌ ستوده‌اند (جاحظ، 1/267). از نحوة زندگيش‌ چنين‌ برمى‌آيد كه‌ آميزش‌ با مردم‌ را بر انزواطلبى‌ (ابن‌ ابى‌ الحديد، 10/38) و كسب‌ مقام‌ اجتماعى‌ و نزديكى‌ با حاكمان‌ را بر شورش‌ و همراهى‌ با جريانهاي‌ مخالف‌ خلافت‌ وقت‌، ترجيح‌ مى‌داد. از جمله‌ براي‌ ازدواج‌ پسرش‌ از ابوايوب‌ موريانى‌ وزير منصور عباسى‌ 50 هزار درهم‌ گرفت‌ (ابنطقطقى‌، 237) و از عيسى‌ بن‌ موسى‌ والى‌ كوفه‌ درخواست‌ كرد تا او را به‌ قضا نصب‌ كند (جاحظ همانجا). او پيش‌ از آمدن‌ به‌ كوفه‌ نيز مدتى‌ والى‌ يمن‌ و قاضى‌ بصره‌ بوده‌ است‌ (ابن‌ سعد، 7/244، 245؛ ابن‌ عبدربه‌، 2/365). در زمان‌ حكومت‌ هشام‌ بن‌ عبدالملك‌ (حك 105- 125ق‌/724-743م‌) از طرف‌ يوسف‌ بن‌ عمر ثقفى‌ از 120 تا 122 قاضى‌ كوفه‌ بود. در 122ق‌ به‌ سجستان‌ رفت‌ و ابن‌ ابى‌ ليلى‌ به‌ جاي‌ او نشست‌ (طبري‌، 7/159، 179، 191؛ خليفة بن‌ خياط، 2/544؛ ابن‌ اثير، 5/249). ابن‌ شبرمه‌ احتمالاً اندكى‌ پس‌ از آن‌ نيز در كوفه‌ يا حوالى‌ آن‌ اين‌ منصب‌ را به‌عهده‌ داشته‌ است‌ و شايد تا زمان‌ عيسى‌ بن‌ موسى‌ كه‌ در 132ق‌/750م‌ والى‌ كوفه‌ شد، اين‌ مقام‌ را حفظ كرده‌ باشد (نك: ابن‌ اثير، 5/445) و همچنان‌ در دوران‌ حكومت‌ منصور عباسى‌ (136-158ق‌/754-775م‌) در حالى‌ كه‌ عيسى‌ بن‌ موسى‌ ولايت‌ و ابن‌ ابى‌ ليلى‌ (ه م‌) قضاي‌ شهر كوفه‌ را به‌ عهده‌ داشتند، وي‌ در سواد كوفه‌ به‌ قضا و ساير امور حكومت‌ مشغول‌ بوده‌ است‌ (عجلى‌، همانجا؛ قس‌: ابن‌ معين‌، 1/158).
ابن‌ شبرمه‌ شعرهايى‌ طنزآميز دربارة ابن‌ ابى‌ ليلى‌ سروده‌ و در آنها وي‌ را فاقد صلاحيت‌ قضا دانسته‌ و بر او كه‌ يساربن‌ بلال‌ بن‌ احيحة بن‌ جُلاح‌ را پدربزرگ‌ خود خوانده‌ و به‌ آن‌ فخر كرده‌، خرده‌ گرفته‌ است‌ (نك: جاحظ، همانجا؛ ابن‌ قتيبه‌، 494)؛ احتمالاً انگيزة سرودن‌ اين‌ اشعار رقابت‌ وي‌ با ابن‌ ابى‌ ليلى‌ بر سر قضاي‌ كوفه‌ بوده‌ است‌. با اينهمه‌ رابطة نزديك‌ بين‌ اين‌ 3 تن‌، يعنى‌ آن‌ والى‌ و اين‌ دو قاضى‌ را نمى‌توان‌ از نظر دور داشت‌. اينان‌ گاه‌ شبها با يكديگر به‌ گفت‌ و گو مى‌نشستند (ابن‌ سعد، همانجا) و عيسى‌ در كارهاي‌ مهم‌ سياسى‌ بدون‌ مشورت‌ اين‌ دو تصميمى‌ نمى‌گرفت‌، تا آنجا كه‌ وقتى‌ منصور در 147ق‌/764م‌ (طبري‌، 8/7، 8) عمويش‌ عبدالله‌ ابن‌ على‌ را نزد عيسى‌ فرستاد تا او را بكشد، عيسى‌ با اين‌ دو مشورت‌ كرد، ابن‌ شبرمه‌ او را از اين‌ كار بازداشت‌ و گفت‌ اين‌ دامى‌ است‌ كه‌ منصور براي‌ كشتن‌ تو پهن‌ كرده‌ است‌ (عجلى‌، 260). نقشة منصور اين‌ بود كه‌ هر دو را بكشد و از بيمشان‌ آسوده‌ گردد. چون‌ برادران‌ على‌ در اين‌ باره‌ با منصور گفت‌ و گو كردند، گفت‌: نزد عيسى‌ است‌ و چون‌ پيش‌ عيسى‌ آمدند، گفت‌: به‌ فرمان‌ منصور او را كشتم‌، بار ديگر وقتى‌ نزد منصور رفتند، او با خشمگين‌ جلوه‌ دادن‌ خود گفت‌: به‌ انتقام‌ خون‌ عمويم‌ او را قصاص‌ خواهم‌ كرد. چون‌ اين‌ مسأله‌ به‌ قاضى‌ ارجاع‌ شد و عيسى‌ حقيقت‌ ماجرا را برملا كرد، منصور گفت‌ خدا مرا بكشد اگر ابن‌ شبرمه‌ را نكشم‌، زيرا عيسى‌ را نمى‌رسد كه‌ چنين‌ زيركيهايى‌ داشته‌ باشد. تاريخ‌ نگاران‌ نوشته‌اند كه‌ از اين‌ پس‌ ابن‌ شبرمه‌ پيوسته‌ خود را پنهان‌ مى‌كرد و سرانجام‌ در اختفا جان‌ سپرد (عجلى‌، همانجا؛ مسعودي‌، 3/304- 305).
شايد در همين‌ اوان‌ بود كه‌ با اندوه‌ و تأثر از پذيرفتن‌ چنين‌ منصبهايى‌، به‌ پسر خويش‌ مى‌گفت‌ كه‌ پدرت‌ از حلواي‌ ايشان‌ خورد و در هوسهاي‌ ايشان‌ افتاد (جاحظ، 3/97، 98).
نكتة مهمى‌ كه‌ در سرگذشت‌ ابن‌ شبرمه‌ به‌ چشم‌ مى‌خورد، اين‌ است‌ كه‌ وقتى‌ ابومسلم‌ خراسانى‌ به‌ كوفه‌ آمد، ابن‌ شبرمه‌ به‌ ديدار او رفت‌ و چنين‌ نشان‌ داد كه‌ گويى‌ با ابومسلم‌ و اهدافش‌ همسويى‌ دارد. در همين‌ ديدار وقتى‌ ابومسلم‌ شنيد كه‌ او ضبى‌ است‌، از وي‌ روي‌ در هم‌ كشيد، زيرا برخى‌ از افراد اين‌ خانواده‌ در جنگ‌ جمل‌ برضد حضرت‌ على‌ (ع‌) جنگيده‌ بودند. از اين‌ رو ابن‌ شبرمه‌ براي‌ اينكه‌ نظر ابومسلم‌ را نسبت‌ به‌ خويش‌ تغيير دهد، با حيله‌گري‌ گفت‌ من‌ از ضبة كوفه‌ام‌ نه‌ از ضبة بصره‌! (صولى‌، 301؛ يعقوبى‌، 2/361؛ قس‌: ابن‌ حزم‌، همانجا). دلبستگى‌ وي‌ به‌ فقه‌ چندان‌ بود كه‌ گاه‌ با حارث‌ بن‌ يزيد عكلى‌، قعقاع‌ بن‌ يزيد و مغيره‌، پس‌ از نماز عشا، براي‌ مباحثة فقهى‌ در مسجد مى‌نشستند و تنها اذان‌ صبح‌ آنان‌ را از يكديگر جدا مى‌كرد (دارمى‌، 148، 149). روايات‌ او مورد توجه‌ گردآورندگان‌ منابع‌ حديثى‌ اهل‌ سنت‌ چون‌ بخاري‌ («صحيح‌»، 3(8)/ 98؛ 2(6)/113، 164) و نسائى‌ (16(8)/335) بوده‌ است‌. مشرب‌ فقهى‌ او به‌ اصحاب‌ رأي‌ يعنى‌ مكتب‌ ابوحنيفه‌ (د 150ق‌/767م‌) نزديك‌ بود و بر مهم‌ترين‌ مبناي‌ فقهى‌ اين‌ مكتب‌ يعنى‌ قياس‌ پيوسته‌ عمل‌ مى‌كرد و به‌ آن‌ توصيه‌ مى‌نمود (بسوي‌، 1/612؛ خطيب‌ بغدادي‌، الفقيه‌ و المتفقه‌، 1/204). وي‌ چندان‌ به‌ ابوحنيفه‌ نزديك‌ بود كه‌ حتى‌ روزي‌ او را براي‌ معرفى‌ نزد امام‌ صادق‌ (ع‌) برد و در محضر امام‌ او را به‌ داشتن‌ فقه‌ و علم‌ ستود.
امام‌ در همين‌ مجلس‌ خطاب‌ به‌ ابوحنيفه‌ فرمود: اِتَّق‌ِ اللَّه‌َ وَلا تَقِس‌ِالدّين‌َ بِرَأْيِك‌... (زبير بن‌ بكار، 76). در حديثى‌ ديگر امام‌ صادق‌ (ع‌) دربارة ابن‌ شبرمه‌ مى‌گويد كه‌ نظر ابن‌ شبرمه‌ در مورد قياس‌ سبب‌ شده‌ است‌ كه‌ دانش‌ او باطل‌ شود و در همين‌ زمينه‌ ابن‌ شبرمه‌ را سخت‌ مورد نكوهش‌ قرار داده‌ است‌ (كلينى‌، 1/57). در حديثى‌ نيز كه‌ از امام‌ محمّد باقر(ع‌) نقل‌ شده‌، نظر ابن‌ شبرمه‌ را در مسأله‌اي‌ در باب‌ رَضاع‌ خطا دانسته‌ است‌ (همو، 5/446). ابن‌ شبرمه‌ از ابن‌ سيرين‌، شعبى‌، ابوزرعه‌ (بخاري‌، التاريخ‌ الكبير، 3(1)/117)، نوح‌ بن‌ درّاج‌ (خطيب‌ بغدادي‌، تاريخ‌، 13/315-317)، حسن‌ بصري‌، سالم‌ بن‌ عبدالله‌ بن‌ عمر (مزي‌، 9/161-163) و ديگران‌ حديث‌ روايت‌ مى‌كرد و سفيان‌ بن‌ عُيَينه‌، سفيان‌ ثوري‌، وهيب‌ بن‌ خالد، سيف‌ بن‌ عمر تميمى‌، معمر بن‌ راشد، شعبة بن‌ حجاج‌ و گروهى‌ ديگر از او حديث‌ نقل‌ كرده‌اند (ابن‌ ابى‌ حاتم‌، 2(2)/82؛ مزي‌، همانجا). رجا شناسان‌ اهل‌ سنت‌ او را ثقه‌ مى‌دانند (نك: مثلاً ابن‌ شاهين‌، 191؛ عجلى‌، 259)، ولى‌ علماي‌ رجال‌ اماميه‌ نظرهاي‌ گوناگونى‌ دربارة او ابراز كرده‌اند. طوسى‌ (ص‌ 97) او را از اصحاب‌ امام‌ سجاد(ع‌) ذكر كرده‌ و ابن‌ داوود او را ممدوح‌ دانسته‌ (ص‌ 206)، اما علامة حلى‌ او را از متروكين‌ به‌ شمار آورده‌ است‌ (ص‌ 236). ابن‌ شهر آشوب‌ وي‌ را شاعري‌ پرهيزگار معرفى‌ كرده‌ است‌ (ص‌ 152).
مآخذ: ابن‌ ابى‌ حاتم‌، عبدالرحمان‌، الجرح‌ و التعديل‌، حيدرآباد دكن‌، 1372ق‌/ 1953م‌؛ ابن‌ ابى‌ الحديد، عبدالحميد، شرح‌ نهج‌البلاغة، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهيم‌، قاهره‌، 1378ق‌/1958م‌؛ ابن‌ اثير، الكامل‌؛ ابن‌ حزم‌، على‌، جمهرة انساب‌ العرب‌، بيروت‌، 1403ق‌/1983م‌؛ ابن‌ داوود حلى‌، حسن‌، كتاب‌ الرجال‌، به‌ كوشش‌ جلال‌الدين‌ حسينى‌ ارموي‌، تهران‌، 1342ش‌؛ ابن‌ سعد، محمد، الطبقات‌ الكبير، به‌ كوشش‌ زاخائو و ديگران‌، ليدن‌، 1907م‌؛ ابن‌ شاهين‌، عمر، تاريخ‌ اسماء الثقات‌، به‌ كوشش‌ عبدالمعطى‌ امين‌ قلعجى‌، بيروت‌، 1406ق‌/ 1986م‌؛ ابن‌ شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، نجف‌، 1380ق‌/ 1961م‌؛ ابن‌ طقطقى‌، محمد، الفخري‌، به‌ كوشش‌ هارتويك‌ درنبورگ‌، شالون‌، 1894م‌؛ ابن‌ عبدربه‌، احمد، العقد الفريد، به‌ كوشش‌ احمد امين‌، و ديگران‌، بيروت‌، 1402ق‌/1982م‌؛ ابن‌ قتيبه‌، عبدالله‌، المعارف‌، به‌ كوشش‌ ثروت‌ عكاشه‌، قاهره‌، 1388ق‌/1968م‌؛ ابن‌ معين‌، يحيى‌، معرفة الرجال‌، به‌ كوشش‌ محمد كامل‌ قصار، دمشق‌، 1405ق‌/1985م‌؛ بخاري‌، محمد، التاريخ‌ الكبير، حيدرآباد دكن‌، 1402ق‌/1982م‌؛ همو، «الصحيح‌»، الكتب‌ الستة، استانبول‌، 1401ق‌/1981م‌؛ بسوي‌، يعقوب‌، المعرفة والتاريخ‌، به‌ كوشش‌ اكرم‌ ضياء عمري‌، بغداد، 1394ق‌/1974م‌؛ جاحظ، عمرو، البيان‌ و التبيين‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ سندوبى‌، قاهره‌، 1351ق‌/1932م‌؛ خطيب‌ بغدادي‌، احمد، تاريخ‌ بغداد، قاهره‌، 1349ق‌؛ همو، الفقيه‌ و المتفقه‌، به‌ كوشش‌ اسماعيل‌ انصاري‌، دمشق‌، 1395ق‌/1975م‌؛ خليفة بن‌ خياط، تاريخ‌، به‌ كوشش‌ سهيل‌ زكار، دمشق‌ 1968م‌؛ دارمى‌، عبدالله‌، «السنن‌»، الكتب‌ الستة، استانبول‌، 1401ق‌/1981م‌؛ زبير بن‌ بكار، الاخبار الموفقيات‌، به‌ كوشش‌ سامى‌ مكى‌ غانى‌، بغداد، 1392ق‌/ 1972م‌؛ صولى‌، محمد، الاوراق‌، به‌ كوشش‌ ج‌. هيورث‌ - دن‌، لندن‌، 1936م‌؛ طبري‌، التاريخ‌، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهيم‌، قاهره‌، 1960- 1968م‌؛ طوسى‌، محمد، الرجال‌، نجف‌، 1380ق‌/1961م‌؛ عجلى‌، احمد، تاريخ‌ الثقات‌، به‌ كوشش‌ عبدالمعطى‌ قلعجى‌، بيروت‌، 1405ق‌/ 1985م‌؛ علامة حلى‌، حسن‌، الرجال‌، نجف‌، 1388ق‌/1868م‌؛ كلينى‌، محمد، الكافى‌، به‌ كوشش‌ على‌ اكبر غفاري‌، بيروت‌، 1401ق‌/1981م‌؛ مزي‌، يوسف‌، تهذيب‌ الكمال‌، نسخة خطى‌ كتابخانة احمد ثالث‌، شم 2848؛ مسعودي‌، على‌، مروج‌ الذهب‌، بيروت‌، 1385ق‌/1965م‌؛ نسائى‌، احمد، «السنن‌»، الكتب‌ الستة، استانبول‌، 1401ق‌/1981م‌؛ يعقوبى‌، احمد، التاريخ‌، بيروت‌، 1379ق‌/1960م‌.
ناصر گذشته‌
تايپ‌ مجدد و ن‌ * 1 * زا
ن‌ * 2 * زا
 

نام کتاب : دانشنامه بزرگ اسلامی نویسنده : مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی    جلد : 4  صفحه : 1367
   ««صفحه‌اول    «صفحه‌قبلی
   جلد :
صفحه‌بعدی»    صفحه‌آخر»»   
   ««اول    «قبلی
   جلد :
بعدی»    آخر»»   
فرمت PDF شناسنامه فهرست