responsiveMenu
فرمت PDF شناسنامه فهرست
   ««صفحه‌اول    «صفحه‌قبلی
   جلد :
صفحه‌بعدی»    صفحه‌آخر»»   
   ««اول    «قبلی
   جلد :
بعدی»    آخر»»   
نام کتاب : دانشنامه بزرگ اسلامی نویسنده : مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی    جلد : 13  صفحه : 5436
پادشاه خاتون
جلد: 13
     
شماره مقاله:5436

پادْشاهْ خاتون، صفوةالدنیا والدین(645- مق‌ 694ق/1247-1295م)، هفتمین حکمران قراختایی کرمان، دختر قطب‌الدین محمد و قتلغ ترکان خاتون.
از زندگی او پیش از فعالیت سیاسی‌اش اطلاعی در دست نیست. ورود او به صحنۀ حوادث از زمانی آغاز شد که به ازدواج اباقاخان مغول درآمد. چون میان مادرش قتلغ‌ترکان که پس از مرگ شوهرش قطب‌الدین زمام امور کرمان را در دست گرفته بود، با سیور غتمش پسر قطب‌الدین اختلاف افتاد، پادشاه‌خاتون وساطت کرد و سیورغتمش به دستور اباقاخان ناچار به عقب‌نشینی شد(حافظ ابرو، 3/66-68). چون اباقاخان درگذشت، سیورغتمش با حمایت احمد تکودار به کرمان تسلط یافت و قتلغ ترکان با آنکه شریک در حکومت بود، براثر آزارهای فرزندخوانده، درگذشت و این حادثه خشم پادشاه‌خاتون را برانگیخت. اندکی بعد پادشاه خاتون به ازدواج کیخاتو فرزندخواندۀ اباقاخاتون درآمد و به آسیا صغیر رفت(همو، 3/68-71؛ صهبا، 35-36، 39). در این وقت سیورغتمش به شهرهای سیرجان و اطراف که ملک موروث پادشاه خاتون و همواره در تصرف او بود، دست درازی کرد(حافظ ابرو، 3/74). در این میان، ارغون شاه بمرد و کیخاتو ایلخان شد. پادشاه خاتون که اینک قدرت نو یافته بود، بی‌درنگ به کرمان آمد و سیورغتمش را گرفت، و پس ازماجراهایی سرانجام در 693ق/1294م او را کشت(همو، 3/79-81؛ صهبا، 36؛ همت کرمانی، 89؛ باستانی، 59) و خود در حکومت کرمان مستقل شد. آن‌گاه به بسط قدرت و قلمرو پرداخت(همو، 61).
اندکی بعد کیخاتون کشته شد و کار بر پادشاه‌خاتون چنان تنگ آمد که در برابر یورش کردوچین همسر سیورغتمش تاب مقاومت نیافت و تسلیم شد و چند روز بعد او را در کوشک‌زر، نزدیک کرمان کشتند(694ق/1295م)و در دیه کوچکی موسوم به مسکین به خاک کردند(حافظ ابرو، 3/81-82؛ ناصرالدین، 76-77؛ خواندمیر، 3/270؛ هدایت، 1/73؛ اقبال، 1/407؛ باستانی، 62) و پس از آنکه سلطان مظفرالدین محمدشاه حاکم کرمان شد، پیکر او را با عزاداری و احترام بسیار به کرمان بردند و در مدرسه‌ای که قتلغ ترکان خاتون بنا کرده بود، به خاک سپردند(حافظ ابرو، 3/82؛ ناصرالدین، 77؛ شبانکاره‌ای، 203). خواجه‌نظام‌الدین محمود وزارت کرمان را در عصر حکومت پادشاه خاتون در دست داشت(خواندمیر، 3/271).
پادشاه خاتون مانند مادرش قتلغ ترکان، به کرمان علاقۀ خاص داشت و به آبادانی آنجا کوشید؛ چنان که مدارس و مساجد در این شهر بنا کرد(شبانکاره‌ای، 202). وی زنی با ذوق و اهل ادب بود و اشعار بسیاری با تخلص «عفتی» سروده که تاکنون جمع‌آوری نشده، و به چاپ نرسیده است. بخشی از اشعار وی در پاره‌ای منابع به طور پراکنده مذکور است(اقبال، 1/407-408؛ ناصرالدین، 70-71؛ همت کرمانی، 88). وی خط نسخ را زیبا می‌نوشت و چندین قرآن به خط خود برای برخی از بزرگان، از جمله هولاکوخان و دیگر سلاطین مغول نوشته است. دست‌نویسهای بسیاری به خط وی دست‌کم تا سدۀ 8ق/14م در کرمان و دیگر شهرهای ایران موجود بوده است(ناصرالدین، 70؛ اعلمی، 1/332؛ مستقیم‌زاده، 145). پادشاه‌خاتون علاوه بر خوش‌نویسی، در فن عروض و لغت نیز مهارت داشت. او به اهل ادب و اندیشه احترام می‌گذاشت و دربارش محفل و مجمع ادیبان و اندیشمندانی بود که همگی مستمری نیز می‌گرفتند(شبانکاره‌ای، همانجا؛ صهبا، 37-38؛ همت کرمانی، همانجا).
مآخذ: اعلمی حایری، محمدحسین، تراجم اعلام النساء، بیروت، 1407ق/1987م؛ اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مفصل ایران، از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت، تهران، 1341ش؛ باستانی پاریزی، محمدابراهیم، مقدمه بر تاریخ شاهی، تهران، 1355ش؛ حافظ ابرو، عبدالله، جغرافیا، به کوشش صادق سجادی، تهران، 1378ش؛ خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب‌السیر، به کوشش محمددبیرسیاقی، تهران، 1333ش؛ شبانکاره‌ای، محمد، مجمع‌الانساب، به کوشش هاشم محدث، تهران، 1363ش؛ صهبا، جواد، «سی پارۀ قدیمی»، یادگار، 1324ش، س1، شم‌ 9؛ مستقیم‌زاده، سلیمان سعدالدین، تحفۀ خطاطین، استانبول، 1928م؛ ناصرالدین‌منشی کرمانی، سمط العلیٰ للحضرةالعلیا، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، 1362ش؛ هدایت، رضاقلی، مجمع‌الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، 1336ش؛ همت کرمانی، محمود، تاریخ مفصل کرمان، تهران، 1370ش.
صغریٰ دودانگه

 

نام کتاب : دانشنامه بزرگ اسلامی نویسنده : مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی    جلد : 13  صفحه : 5436
   ««صفحه‌اول    «صفحه‌قبلی
   جلد :
صفحه‌بعدی»    صفحه‌آخر»»   
   ««اول    «قبلی
   جلد :
بعدی»    آخر»»   
فرمت PDF شناسنامه فهرست